Arbitraż ad hoc: szybkie, poufne i wykonalne rozstrzygnięcie sporów gospodarczych

Arbitraż to rozstrzygnięcie sporu przed forum, które strony same uzgodniły, według zasad, które zaakceptowały — poza sądami państwowymi, lecz z taką samą mocą wiążącą jak wyrok sądu.

Co oferujemy

Dr Zoltán Puskás, adwokat, przyjmuje powołania na arbitra ad hoc w sporach handlowych: jako arbiter jedyny, członek trzyosobowego zespołu orzekającego lub jego arbiter przewodniczący, w języku węgierskim i angielskim. Postępowanie toczy się według zasad proceduralnych Regulaminu Modelowego rekomendowanego przez Prezydium Budapeszteńskiej Izby Adwokackiej, który sprawdza się w praktyce od ponad ćwierć wieku. Pomagamy również naszym klientom wprowadzać do umów klauzule arbitrażowe, które rzeczywiście zadziałają w razie sporu.

Jedna kwestia musi być jasna od początku: arbiter nie jest pełnomocnikiem strony, lecz niezależnym i bezstronnym organem rozstrzygającym. Dlatego nie zasiadamy jako arbiter w sprawach, w których jedna ze stron jest naszym klientem — tam występujemy jako pełnomocnik. Ścisłe rozdzielenie obu ról jest warunkiem ważności i wiarygodności wyroku sądu polubownego.

Czym jest arbitraż ad hoc?

Arbitraż to forma rozstrzygania sporów poza sądownictwem powszechnym, uznawana i egzekwowana przez państwo: strony uzgadniają, że ich spór rozstrzygnie nie sąd państwowy, lecz wybrany przez nie arbiter lub zespół orzekający. Może mieć charakter instytucjonalny (administrowany przez stały organ, np. działający przy izbie gospodarczej) albo ad hoc, gdy sąd polubowny jest konstytuowany dla tej jednej sprawy. Na Węgrzech reguluje go ustawa nr LX z 2017 r. o arbitrażu, oparta na ustawie modelowej UNCITRAL.

Zaletą formy ad hoc jest brak administracji instytucjonalnej i opłat instytucjonalnych. Odwołując się do Regulaminu Modelowego, strony mogą ustalić ramy proceduralne jednym zdaniem, zachowując swobodę odmiennego uregulowania każdej kwestii — także w toku postępowania.

Dlaczego warto wybrać arbitraż?

• Szybkość: Regulamin Modelowy zakłada, o ile to możliwe, wydanie rozstrzygnięcia w ciągu sześciu miesięcy; w idealnym przypadku pierwszą rozprawę można wyznaczyć w ciągu około sześciu tygodni od wniesienia pozwu.
• Jedna, ostateczna instancja: wyrok arbitrażowy ma taką samą moc prawną i podlega wykonaniu w taki sam sposób jak prawomocny wyrok sądu — nie przysługuje od niego apelacja, odpada więc wieloletnia faza odwoławcza.
• Elastyczność: strony same kształtują zasady, język, miejsce i harmonogram postępowania, bez sztywnego formalizmu kodeksu postępowania cywilnego i bez ryzyka odrzucenia pozwu z przyczyn formalnych.
• Merytoryczne prowadzenie sprawy: dowody przeprowadza się swobodniej, można powołać każdego kompetentnego biegłego, a zespół orzekający odnosi się do kontekstu gospodarczego co do istoty.
• Poufność: rozprawy nie są jawne, a ani tajemnice przedsiębiorstwa, ani sam fakt istnienia sporu nie trafiają do publicznych akt sądowych.
• Przewidywalne koszty: wynagrodzenie ustala się według degresywnej taryfy Regulaminu Modelowego, przy czym arbiter jedyny kosztuje połowę tego, co trzyosobowy zespół orzekający; przy średnich i wyższych wartościach przedmiotu sporu postępowanie jest znacznie tańsze niż arbitraż instytucjonalny, a po doliczeniu opłat od apelacji — z reguły tańsze również od sądów państwowych.

Wady zasługują na równą szczerość: przy niskich wartościach przedmiotu sporu arbitraż może być droższy od sądu, nie ma ulg w opłatach, a termin na odpowiedź na pozew jest krótszy. Arbitraż najlepiej sprawdza się w sporach gospodarczych o rzeczywistej wadze ekonomicznej, wymagających szybkiego, fachowego rozstrzygnięcia.

Ile to kosztuje? Przewaga kosztowa arbitrażu ad hoc

Koszt arbitrażu ad hoc składa się z dwóch elementów: opłaty od postępowania i wynagrodzenia arbitrów. Opłata wynosi 1% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 250 000 HUF — wobec 6% (maks. 1,5 mln HUF) przed sądem państwowym oraz kolejnych 8% (maks. 2,5 mln HUF) od apelacji. Wynagrodzenie arbitrów ustala się według degresywnej taryfy Regulaminu Modelowego: im wyższa wartość przedmiotu sporu, tym proporcjonalnie niższe wynagrodzenie. Przy arbitrze jedynym wynagrodzenie stanowi połowę wynagrodzenia trzyosobowego zespołu. Nie ma opłaty administracyjnej instytucji, bo nie ma instytucji.

Łączne koszty według porównania przedstawionego na wykładzie Budapeszteńskiej Izby Adwokackiej, przy trzyosobowym zespole orzekającym (sąd państwowy: opłata w I instancji plus od apelacji):

• Wartość sporu 5 mln HUF: sąd państwowy 300 000 + 400 000 HUF · arbitraż instytucjonalny 611 300 HUF · arbitraż ad hoc 410 000 HUF
• 15 mln HUF: sąd państwowy 900 000 + 1 200 000 HUF · arbitraż instytucjonalny 1 538 250 HUF · arbitraż ad hoc 930 000 HUF
• 50 mln HUF: sąd państwowy 1 500 000 + 2 500 000 HUF · arbitraż instytucjonalny 3 791 900 HUF · arbitraż ad hoc 1 930 000 HUF
• 100 mln HUF: sąd państwowy 1 500 000 + 2 500 000 HUF · arbitraż instytucjonalny 5 742 900 HUF · arbitraż ad hoc 2 530 000 HUF

Wniosek z liczb: przy każdej badanej wartości sporu arbitraż ad hoc kosztuje znacznie mniej niż arbitraż instytucjonalny — powyżej 50 mln HUF mniej więcej o połowę — i mniej niż dwuinstancyjne postępowanie przed sądem państwowym. Przy arbitrze jedynym przewaga rośnie. Podobnie jak przed sądem państwowym powód zaliczkuje wynagrodzenie i opłatę, lecz zespół orzekający zasądza koszty na rzecz strony wygrywającej. Kwoty mają charakter orientacyjny według taryfy obowiązującej w czasie wykładu; dla konkretnej sprawy przygotowujemy dokładną kalkulację.

Na co zwrócić uwagę przy formułowaniu klauzuli

Sąd polubowny może działać wyłącznie wtedy, gdy strony uzgodniły arbitraż na piśmie — w klauzuli arbitrażowej zawartej w umowie lub w odrębnej umowie o arbitraż — i tylko w sporach wynikających ze stosunków handlowych (gospodarczych, umownych lub pozaumownych). Precyzja ma znaczenie: niejednoznaczna klauzula może prowadzić do wieloletnich sporów o właściwość albo do uchylenia wyroku.

Jeżeli klauzula stanowi część ogólnych warunków umów, węgierskie orzecznictwo wymaga, aby druga strona została o niej wyraźnie i w sposób możliwy do wykazania poinformowana oraz miała możliwość zapoznania się z Regulaminem Modelowym; wobec braku takiego dowodu sąd państwowy uchylił już wyrok sądu polubownego ad hoc. Załącznik do Regulaminu Modelowego zawiera dlatego rekomendowaną klauzulę poddania sporu pod arbitraż. Dla naszych klientów dostosowujemy ją do konkretnej umowy i dbamy o udokumentowanie poinformowania drugiej strony.

Jak przebiega postępowanie

1. 01Powód przesyła pozew nie do instytucji, lecz do wskazanego przez siebie arbitra, który w ciągu 8 dni potwierdza przyjęcie funkcji i doręcza pozew pozwanemu.
2. 02Pozwany wskazuje swojego arbitra i składa odpowiedź na pozew w ciągu 15 dni; jeżeli tego nie uczyni, brakującego arbitra może wskazać powód.
3. 03Dwaj arbitrzy uzgadniają arbitra przewodniczącego w ciągu 15 dni; w braku porozumienia przewodniczącego wyznacza, na wniosek którejkolwiek ze stron, Prezes Węgierskiej Izby Adwokackiej.
4. 04Strony mogą także uzgodnić arbitra jedynego — szybciej i taniej.
5. 05Po ukonstytuowaniu się zespół orzekający wyznacza rozprawę, przeprowadza dowody i wydaje wyrok, który jest ostateczny i wykonalny.

Wyrok sądu polubownego można zaskarżyć przed sądem powszechnym wyłącznie w postępowaniu o uchylenie wyroku, w terminie 60 dni od doręczenia i z wąsko określonych przyczyn (np. nieważność umowy o arbitraż, naruszenie prawa do obrony lub sprzeczność z porządkiem publicznym). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Kurii (węgierskiego Sądu Najwyższego) sąd nie może w takim postępowaniu badać sprawy co do istoty — i to właśnie zapewnia wyrokom arbitrażowym ich stabilność.

Dlaczego dr Zoltán Puskás

• Dwie dekady doświadczenia jako prawnik wewnętrzny i w kancelariach przy umowach z zakresu technologii, IT, własności intelektualnej, energetyki i ogólnego obrotu gospodarczego — w sektorach, w których spory często wymagają zrozumienia nie tylko prawa, lecz także kontekstu technicznego i biznesowego.
• Postępowania w języku węgierskim i angielskim, również w stosunkach transgranicznych.
• Przejrzyste wynagrodzenie oparte na taryfie Regulaminu Modelowego, przewidywalne od samego początku.
• Rygorystyczna praktyka w zakresie niezależności i konfliktu interesów: przy przyjęciu funkcji ujawniamy każdą okoliczność, która mogłaby mieć wpływ na bezstronność.

Jeżeli rozważają Państwo powołanie arbitra lub chcieliby Państwo wprowadzić do swoich umów skuteczną klauzulę arbitrażową, prosimy o kontakt — chętnie to omówimy.

Niniejszy przegląd opiera się na wykładzie specjalistycznym poświęconym Regulaminowi Modelowemu Budapeszteńskiej Izby Adwokackiej i ma charakter wyłącznie informacyjny; nie stanowi porady prawnej.